چهارچوب نیازهای تنظیم گری زمینه وند هوش مصنوعی
الموضوعات : هوش مصنوعی و رباتیکسید هادی سجادی 1 , هلیا یوسف نژاد 2
1 - عضو هیات علمی پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات
2 - گروه مهندسی صنایع، دانشکده مهندسی، دانشگاه الزهرا(س)، تهران
الکلمات المفتاحية: هوش مصنوعی, حکمرانی, تنظیم گری, تحلیل زمینه وند, الگوی PEST,
ملخص المقالة :
کاربرد گسترده هوش مصنوعی در حوزههایی مانند وسایل نقلیه خودران، سلامت و تشخیص پزشکی، دستیاری پژوهشگران با استفاده از مدلهای زبانی بزرگ، رباتیک و حوزههای دفاعی، نشاندهنده اهمیت روزافزون این فناوری در حوزه های عملکردی متنوع جوامع است. در این راستا صنایع و دولتها در سراسر جهان با انگیزه هایی چون افزایش کارایی اقتصادی و کیفیت زندگی، رفع کمبود نیروی کار، مقابله با پیری جمعیت و تقویت قدرت دفاع ملی، علاقهمند به کسب منافع بالقوه ناشی از هوش مصنوعی هستند و توسعه و استقرار این فناوری را به طرق گوناگون اعم از سیاتگذاری و تنظیمگری توسعه محور، در حوزههای مختلف تسریع کردهاند. در کنار کاربردها و مزایای غیرقابل انکار این فناوری، پیامدهای غیرمنتظره و ناخواسته ای نیز ایجاد می شود که نگرانیها و دغدغه هایی را بوجود آورده است. اگر چه ادبیات قابل توجهی در خصوص ابعاد حکمرانی و تنظیمگری هوش مصنوعی توسعه یافته، لیکن تنظیم گری زمینه وند (مبتنی بر بافتار) هوش مصنوعی، تا حدود زیادی مغفول مانده است. منظور از تنظیمگری زمینه وند در این پژوهش احصاء نیازهای تنظیم گری از دید دامنه های عملکردی متمایز است که در هر دامنه انتظارات، الزامات، ذینفعان، اقدامات و بطور عام گفتمان حاکم برآن متفاوت از دامنه های دیگر است. پژوهش حاضر این دامنه ها را در براساس الگوی PEST برگزید و مصادیق تنظیم گری مبتنی بر بافتار را در ابعاد محوری تنظیم گری هوش مصنوعی مشتمل بر پاسخگویی، ایمنی و امنیت، حریم خصوصی، شفافیت، توضیح پذیری، انصاف و عدم تبعیض، کنترل انسانی فناوری، مسئولیت حرفه ای و ارتقاء ارزشهای انسانی، در هر یک از دامنه های الگوی مذکور شامل دامنه سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فناورانه مورد واکاوی قرارداده و براساس آن نیازهای تنظیم گری را ارائه کرده است.
[1] C. Rigano, "Using artificial intelligence to address criminal justice needs," National Institute of Justice Journal, vol. 280, no. 17, pp. 1-10, 2019.
[2] E. Musk, Interviewee, Elon Musk Warns Governors: Artificial Intelligence Poses 'Existential Risk'. [Interview]. 27 November 2017.
[3] D. B. Audretsch, C. S. Hayter and A. N. Link, "Concise guide to entrepreneurship, technology and innovation," Edward Elgar Publishing, 2015.
[4] N. Maslej, L. Fattorini, E. Brynjolfsson, J. Etchemendy, K. Ligett, T. Lyons and J. Manyika, "The AI index 2023 annual report," Stanford University, Stanford, 2023.
[5] H. Mollazadeh, A. Hashempoor, A. Sharifian, H. Namazi, S. Mirzaei and M. Dehghan, "Artificial intelligence technology and strategic approaches of governments," Vice-Presidency for science and technology affairs, Tehran, 2021.[In persian]
[6] "An Introduction to the Philosophy of Artificial Intelligence," National Cyberspace Center Research Institute, Tehran, 2019. [In persian]
[7] S. M. M. Ghamami, "Editor's Note: An Introduction to Why Legislate Artificial Intelligence," Quarterly Journal of Government and Law, vol. 5, no. 1, pp. 1-8, 2024. [In persian]
[8] P. G. R. de Almeida, C. D. dos Santos and J. S. Farias, "Artificial intelligence regulation: a framework for governance," Ethics and Information Technology, vol. 23, no. 3, pp. 505-525, 2021.
[9] M. C. Buiten, "Towards intelligent regulation of artificial intelligence," European Journal of Risk Regulation, vol. 10, no. 1, pp. 41-59, 2019.
[10] J. Pigatto, M. Datysgeld and L. Silva, "Internet governance is what global stakeholders make of it: a tripolar approach," Revista Brasileira de Política Internacional, vol. 64, no. 2, p. e011, 2021.
[11] "The EU Artificial Intelligence Act," 2024.
[12] C. Novelli, M. Taddeo and L. Floridi, "Accountability in artificial intelligence: what it is and how it works," Ai & Society, vol. 39, no. 4, pp. 1871-1882, 2024.
[13] M. Almada and N. Petit, "The EU AI Act: Between the rock of product safety and the hard place of fundamental rights," Common market law review, vol. 62, no. 1, 2025.
[14] S. Musch, M. C. Borrelli and C. Kerrigan, "Balancing AI innovation with data protection: A closer look at the EU AI Act," Journal of Data Protection & Privacy, vol. 6, no. 2, pp. 135-152, 2023.
[15] C. Panigutti, R. Hamon, I. Hupont, D. Fernandez Liorca, D. Fano Yela, H. Junklewitz and E. Gomez, "The role of explainable AI in the context of the AI Act," in Proceedings of the 2023 ACM conference on fairness, accountability, and transparency, 2023.
[16] T. Tzimas, "Algorithmic transparency and explainability under eu law," European Public Law, vol. 29, no. 4.
[17] L. Deck, J. L. Müller, C. Braun and D. Zipperling, "Implications of the AI Act for Non-Discrimination Law and Algorithmic Fairness," arXiv preprint arXiv:2403.20089, 2025.
[18] K. Meding, "It's complicated. The relationship of algorithmic fairness and non-discrimination regulations in the EU AI Act," arXiv preprint arXiv:2501.12962, 2025.
[19] J. Davidovic, "On the purpose of meaningful human control of AI," Frontiers in big data, vol. 5, 2023.
[20] M. Hedlund and E. Persson, "Expert responsibility in AI development," AI & SOCIETY, vol. 39, no. 2, pp. 453-464, 2024.
[21] B. N. Schilit and M. M. Theimer, "Disseminating active map information to mobile hosts," IEEE network, vol. 8, no. 5, pp. 22-32, 1994.
[22]B. Bukenya, S. Hickey and S. King, "Understanding the role of context in shaping social accountability interventions: towards an evidence-based approach," Institute for Development Policy and Management, University of Manchester, Manchester, 2012.
[23]J. T. Gonzales, "Implications of AI innovation on economic growth: a panel data study," Journal of Economic Structures, vol. 12, no. 1, p. 13, 2023.
[24]M. A. Trabelsi, "The impact of artificial intelligence on economic development," Journal of Electronic Business & Digital Economics, 2024.
[25] "Economic impacts of artificial intelligence," European Parliamentary Research Service, 2019.
[26] A.-Μ. Kanzola, K. Papaioannou and P. Petrakis, "Unlocking society's standings in artificial intelligence," Technological Forecasting and Social Change, vol. 200, pp. 106-123, 2024.
[27] T. Firoozan Sarnaghi and F. Ahmadzadeh, "Global Competitiveness Index (GCI) and Classification of Countries Based on Ethical Criteria," Journal of Decision Engineering, vol. 3, no. 9, pp. 103-138, 2019. [In persian]
[28] E. K. Ghani, N. Ariffin and C. Sukmadilaga, "Factors influencing artificial intelligence adoption in publicly listed manufacturing companies: a technology, organisation, and environment approach," International Journal of Applied Economics, Finance and Accounting, vol. 14, no. 2, pp. 108-117, 2022.
[29]R. Kabalisa and J. Altmann, "AI technologies and motives for AI adoption by countries and firms: a systematic literature review," in Economics of Grids, Clouds, Systems, and Services: 18th International Conference, GECON 2021, 2021.