معنای بیگانه در ترازوی هوش مصنوعی (تحلیل¬ بیتی از صائب توسط ربات¬های هوشمند چت¬جی¬پی¬تی، جِمنای، گروک 3 و دیپ¬سیک)
مصطفی میردار رضایی
1
(
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده¬ی ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
)
الکلمات المفتاحية: سبک هندی, معنای بیگانه, هوش مصنوعی, چت¬جی¬پی¬تی, جِمنای, گروک 3, دیپ¬سیک.,
ملخص المقالة :
ستیز با سبک هندی بهصورت جدی از زمان نهضت بازگشت آغاز و سپس ادامهدار شد. یکی از سببهای این ضدیت، ناتوانی شاعران در سرایش شعرهایی به سیاق طرز تازه و نیز عجز پژوهشگران از تحلیل معنای بیگانه، مضامین باریک و خیال دور بود. هوش مصنوعی که با سرعتی خیرهکننده توانسته حوزههای مختلف معرفتی و فناوری را درنوردد و گاه تواناییهایی فراتر از توانمندی انسان از خود نشان بدهد، آیا توان تحلیل ادبی و مفهومی شعر سبک هندی، که نزد برخی پژوهشگران به مهمل و بیمعنا بودن معروفاند، را دارد؟ این جستار با شیوهی توصیفی ـ تجربی میکوشد تا بیتی از صائب تبریزی که در منابع بهعنوان نمونهای از اشعار سست، مبتذل و بیمعنا ارائه شدهاست را بهسیلهی چهار ربات هوشمند «چتجیپیتی»، «جِمنای»، «گروک 3» و «دیپسیک» بررسی کند تا مقیاس توانایی هوش مصنوعی را در واکاوی شعر سبک هندی و تحلیل اضلاع ادبی آن محک بزند. نتایج این پژوهش نشان میدهد که هر چهار ربات مزبور از پسِ فهم و تحلیل شعر صائب برآمده و توانستهاند شبکهی درهمپیچیدهی پیوندها و روابط ترکیبی اجزای کلام را تحلیل کنند. این یعنی در ترازوی هوش مصنوعی، شعر سبک هندی نهتنها خیالبافیهای بدون معنی، و نازککاریهای بیمورد و سست و مبتذل نیست، بلکه مقیاس وسیع قدرت تخیل باریک شاعران آن سبک و نیز ابعاد و اضلاع جدیدی از شعرهای آنان نیز آشکار خواهد شد.
ـ آذر بیگدلی، لطفعلی¬بیگ (1337) آتشکده¬ی آذر. با مقدمه و تعلیقات سید جعفر شهیدی. تهران: مؤسسه¬ی نشر کتاب.
ـ آذری، زهرا (1393). «نگاهی بر کتابت و تذهیب قرآن¬های عصر صفوی». فصلنامه¬ی علمی ـ پژوهشی هنرهای تجسّمی نقش¬مایه. سال هشتم، شماره¬ی بیستم، پاییز، صص: 64 ـ 57.
ـ ابراهیمی، شهرام (1401) «پیشگیري از تکرار جرم از طریق هوش مصنوعی مقتضیات و محدویت¬ها» .فصلنامه¬ی آموزه-هاي حقوق کیفري .شماره¬ی 23، صص: 54 ـ 33.
ـ اسفندیاری، علی (نیما یوشیج) (1385) درباره¬ی هنر و شعر و شاعری. به¬کوشش سیروس طاهباز. تهران: نگاه.
ـ ----------------------- (1355). ارزش احساسات و پنج مقاله¬ در شعر و نمایش. تهران: گوتنبرگ.
ـ براون، ادوارد. (1316). تاریخ ادبیات ایران؛ از آغاز عهد صفویه تا عصر حاضر. ترجمه¬ی رشید یاسمی. جلد چهارم. تهران: ابن¬سینا.
ـ بهار، محمدتقی. (1311). «بازگشت ادبی». ارمغان. شماره¬ی 10، صص: 720 ـ 713.
ـ¬ حسینی، حسن. (1367). بیدل، سپهری و سبک هندی. تهران: سروش.
ـ خاتمی، احمد. (1380). تاریخ ادبیات دوره¬ی بازگشت ادبی. تهران: پایا.
ـ راسل، استوارت جاناتان و پیتر نورویک. (1385). رویکردی نوین در هوش مصنوعی. جلد 1. مترجمان: سعید راحتی، محمد بهداد و حمید تیموری. مشهد: دانشگاه امام رضاع.
ـ ريپكا، يان. (1383). تاريخ ادبيّات ايران، جلد اول. ترجمه¬ي دكتر ابوالقاسم سرّي. تهران: سخن.
ـ شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1378). ادوار شعر فارسی. ترجمه¬ی حجت¬الله اصیل. تهران: نی.
ـ شفیعیون، سعید. (1387). زلالی خوانساری و سبک هندی(بررسی جایگاه زلالی در شعر قرن یازدهم همراه¬های شعر او)، تهران: سخن.
ـ شمس لنگرودی، محمد. (1367). گردباد شور جنون(تحقیقی در سبک هندی و احوال و اشعار کلیم کاشانی). چاپ دوم. تهران: چشمه.
ـ شمیسا، سیروس. (1382). سبک¬شناسی شعر. چاپ شش.، تهران: فردوسی.
ـ¬ فتوحی، محمود. (1379 الف). «دانشکده¬ی ادبیات وارث زیبایی¬شناسی بازگشت قاجاری». دیهیم هفتاد، مهرنامه¬ی استاد یاحقی، صص: 594 ـ 573.
(1379). نقد خیال (نقد ادبی در سبک هندی). تهران: روزگار.
ـ کتیرایی، محمود. (۱۳7۸). از خشت تا خشت. تهران: ثالث.
ـ کیسنجر، هنری، اشمیت، اریک و دانیل هوتنلرچر. (1401). عصر هوش مصنوعی و آینده¬ی ما انسان¬ها. ترجمه¬ی علی علی¬پناهی. تهران: ذهن¬آویز.
ـ متقی، علی بن حسام¬الدین. (1419 ق). کنز العمال في سنن الأقوال و الأفعال. مجموعه¬ی 16 جلدی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ـ مشتاق اصفهانی. (1320). دیوان مشتاق. به اهتمام و تصحیح حسین مکّی. تهران: کتاب¬فروشی مروّج.
ـ میردار رضایی، مصطفی. (1397). «فرآیند تکوین و تکامل تصویر از سبک خراسانی تا سبک عراقی با تکیه بر شگردهای ترکیبی». رساله¬ی دکتری زبان و ادبیات فارسی. با راهنمایی دکتر سیاوش حق¬جو. دانشکده¬ی ادبیات فارسی و زبان¬های خارجه. دانشگاه مازندران.
ـ ----------------. (1397). «واکاوی هندسه¬ی تصویرهای شعری و هنرهای دوره¬ی بازگشت (در تأمّلی تطبیقی با: 1ـ ساختمان تصویرهای شعری دیگرهای سبک¬های شعر فارسی؛ 2ـ هنرهای نگارگری، معماری، سفال¬گری و تذهیب)». طرح پسادکتری. با راهنمایی دکتر فرزاد بالو. بنیاد ملی علم ایران.
ـ میردار رضایی، مصطفی و مهسا اسلامی (1403) «مواجههی سلبی هوش مصنوعی با فهم هرمنوتیکی شعر فارسی (مطالعهی موردی: ابیاتی از چهار سبک شعر فارسی)، پژوهش¬های ادبی ـ فلسفی. دوره¬ی 2، شماره¬ 1، صص: 106 ـ 83.
ـ ¬¬¬نورانی¬وصال، عبدالوهاب. (1371). «سبک هندی و وجه تسمیه¬ی آن». صائب و سبک هندی درگستره¬ی تحقیقات ادبی. به¬ کوشش محمدرسول دریاگشت. تهران: نشر قطره.
ـ همایونی، صادق. (1371). فرهنگ مردم سروستان. چاپ دوم. مشهد: شرکت به¬نشر (آستان قدس رضوی).
- Anyoha, Rockwell. (2019). “A brief history of Artificial Intelligence: on the past, present, and future of Artificial Intelligence”, California Management Review, 61(4).
- Haugeland, John (1985). Artificial Intelligence: The Very Idea. Cambridge, Mass.: MIT Press.
-https://ai.google/get-started/gemini-ecosystem.
-https://chat.deepseek.com
-https://x.ai/abou.
- Mehta N, Devarakonda MV. (2018). “Machine learning, natural language programming, and electronic health records: The next step in the artificial intelligence journey?“. Allergy Clin Immunol. Vol. 141.
- Kocoń, Jan, Igor Cichecki, Oliwier Kaszyca, et al. (2023). ChatGPT: Jack of all trades, master of none, Information Fusion. Volume 99,.
-Yardin. E, Hutchinson. M, Laycock. R, Spencer. S. (2023). “A Chat(GPT) about the future of scientific publishing“. Brain, Behavior, and Immunity, V.110, Pp. 152-154.
-www.openai.com.