چالش های هویت ملی و دینی نوجوانان پسر از منظر صاحب‌نظران تربیتی و فرهنگی: پژوهشی کیفی

ملخص المقالة :

هویت ملی و دینی نوجوانان در تعامل میان تجربه‌های فردی، خانواده، مدرسه، رسانه، گروه همسالان و تحولات فرهنگی و اجتماعی شکل می‌گیرد. پژوهش حاضر با هدف فهم و تبیین چالش‌های هویت ملی و دینی نوجوانان پسر از منظر صاحب‌نظران تربیتی و فرهنگی انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون صورت گرفت. مشارکت‌کنندگان شامل ۱۷ نفر از صاحب‌نظران دارای سابقه آموزشی، پژوهشی، فرهنگی یا اجرایی مرتبط با نوجوانان، هویت، دین و تعلیم‌وتربیت بودند که با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند و سپس گلوله‌برفی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع داده‌ای ادامه یافت. تحلیل داده‌ها براساس مراحل شش‌گانه تحلیل مضمون و از طریق بازخوانی مکرر مصاحبه‌ها، استخراج واحدهای معنایی، تولید کدهای اولیه، ادغام کدهای مشابه و سازمان‌دهی آن‌ها در مقوله‌های فرعی و مضامین اصلی انجام شد. یافته‌ها در سه مضمون اصلی سازمان یافت: «پراکندگی و تنش در نظام معنایی هویت»، «شکنندگی تعلق در بستر تربیت بیرونی و ناهماهنگ» و «گسست میان هویت اظهارشده و کنش روزمره». از منظر مشارکت‌کنندگان، ابهام در تعریف و نسبت مؤلفه‌های ملی و دینی، چندمنبعی و شخصی‌شدن هویت، ناهماهنگی پیام‌ها و عملکرد نهادهای تربیتی، تقلیل تربیت هویتی به آموزش رسمی و مناسکی، محدودشدن عاملیت نوجوان و فاصله میان باور، تعلق و رفتار، از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه‌اند. برآیند یافته‌ها نشان داد که مسئله مشترک در دو ساحت ملی و دینی، دشواری ایجاد پیوندی منسجم میان معنا، تعلق و کنش است. بر این اساس، برنامه‌های تربیت هویتی زمانی اثربخش‌تر خواهند بود که از انتقال یک‌سویه اطلاعات و رفتارهای نمادین فراتر روند و زمینه گفت‌وگو، انتخاب، تجربه معنادار، مشارکت واقعی نوجوانان و هماهنگی میان خانواده، مدرسه و رسانه را فراهم سازند. یافته‌ها بازتاب ادراک صاحب‌نظران است و نباید به‌منزله گزارش مستقیم وضعیت همه نوجوانان تلقی شود.

المصادر:

1-اسمیت، آنتونی دی. ناسیونالیسم: نظریه، ایدئولوژی، تاریخ. ترجمه منصور انصاری، ویراسته رضا خلیلی. تهران: تمدن ایرانی، وابسته به مؤسسه مطالعات ملی،1383
2-امینی و دادخواه تهرانی، «وضعیت هویت دینی دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم شهر اصفهان»، فصلنامه مطالعات ملی، ۱۴۰۳، ۱۳۷ـ۱۵۸
3-حجتی، زهرا، «مدارس چگونه هویت‌بخشی به دانش‌آموزان را انجام می‌دهند و شخصیت معلمان چه تأثیری بر شکل‌گیری هویت دانش‌آموزان دارد؟»، چهاردهمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۴۰۲، ۳۲۱۹ـ۳۲۲۸
4-خسروپناه ،عبدالحسین، حسینی ،اکرم السادات، آسیب ها و تهدید های معنویت نوجوانان در ایران: موانع و چالش های گفتمان سازی الگوی پیشرفت در جامعه، همایش الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، خرداد سال 1399، 257-270
5- خجسته، فردوس؛ عصاره، علیرضا؛ حاجیانی، ابراهیم؛ و عراقیه، علیرضا. بررسی چالش‌های هویت ملی در برنامه درسی دوره دوم متوسطه ایران، مطالعات مدیریت و رهبری در سازمان‌های آموزشی،1400، شماره 1، ۲۹ـ۵۱
6-خجسته، فردوس، علیرضا عصاره، ابراهیم حاجیانی، و علیرضا عراقیه.. «آینده‌پژوهی هویت ملی در نظام آموزشی ایران». مطالعات راهبردی فرهنگ، ۱۴۰۱،دوره ۲، شماره ۲، صص ۹ـ۲۸
7-رجایی، فرهنگ، مشکله هویت ایرانیان امروز: ایفای نقش در یک عصر یک تمدن و چند فرهنگ، نشر نی، چاپ دوم، 1403
8-صباغ، صمد و آرزو شالفروش شتربانی، «بررسی ابعاد هویتی؛ جهانی، ملی، قومی یا محلی و دینی دانش‌آموزان دوره متوسطه و عوامل مرتبط با آن»، مطالعات جامعه‌شناسی، دوره ۱، شماره ۱، زمستان ۱۳۸۷، ۶۷ـ۱۰۹
9- کاستلز، مانوئل، عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ؛ جلد دوم: قدرت هویت، ترجمه احد علیقلیان، افشین خاکباز و حسن چاوشیان، ویراسته علی پایا، تهران: طرح نو، 1380
10-منصوری، آرمین و عباسعلی سلیمانی خشاب، «مقایسه گرایش‌های شناختی، رفتاری و عاطفی هویت دینی دانش‌آموزان متوسطه دوم با ویژگی‌های دموگرافی مختلف مبتنی بر ارزش‌های تمدن اسلامی»، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دوره ۴، شماره ۱، ۱۴۰۰، ۱۹۷ـ۲۳۰
11- مقصودی، مجتبی. «جایگاه هویت در پایان‌نامه‌های دانشجویی». مطالعات ملی، شماره ۳۱، سال 1386، صفحه 81-98
12-نیکروی، حمید، «ارزیابی هویت ملی دانش‌آموزان پایه ششم ابتدایی شهر یاسوج در سال تحصیلی ۱۳۹۲ـ۱۳۹۱»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم تربیتی، دانشگاه پیام نور، مرکز تهران جنوب، 1392
13-Avci, H., Baams, L., & Kretschmer, T. (2025). “A Systematic Review of Social Media Use and Adolescent Identity Development.” Adolescent Research Review, 10(2), 219–236.
14-Anderson, Benedict. (2006). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Revised Edition. London and New York: Verso.
15-Branje, S., de Moor, E. L., Spitzer, J., & Becht, A. I. (2021). “Dynamics of Identity Development in Adolescence: A Decade in Review.” Journal of Research
on Adolescence, 31(4), 908–927 16-Braun, Virginia, and Victoria Clarke. (2006). “Using Thematic Analysis in Psychology.” Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. DOI:
10.1191/1478088706qp063oa. 17-Castells, Manuel. (2010). The Power of Identity: The Information Age, Economy, Society, and Culture, Volume II. 2nd ed., with a new preface. Chichester:
Wiley-Blackwell. 18-De Lise, F., Luyckx, K., & Crocetti, E. (2024). “Identity Matters for Well-Being: The Longitudinal Associations Between Identity Processes and Well-Being in
Adolescents with Different Cultural Backgrounds.” Journal of Youth and Adolescence, 53, 910–926 19-Erikson, Erik H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: W. W. Norton & Company
20-Gharaei, N., Fleischmann, F., & Phalet, K. (2024). “National Identity Development Among Minority Youth: Longitudinal Relations with National Fit Perceptions and School Belonging.” Journal of Youth and Adolescence, 53, 2746–2761.
21-Giddens, Anthony. (1991). Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age. Cambridge: Polity Press.
22-Hall, Stuart. (1990). “Cultural Identity and Diaspora.” In Jonathan Rutherford (Ed.), Identity: Community, Culture, Difference (pp. 222–237). London: Lawrence & Wishart.
23-Lopez, Amy B., Virginia W. Huynh, and Andrew J. Fuligni, “A Longitudinal Study of Religious Identity and Participation During Adolescence,” Child
Development, Vol. 82, No. 4, 2011, 1297–1309 24-Lincoln, Yvonna S. and Egon G. Guba, Naturalistic Inquiry, Beverly Hills, CA: SAGE Publications, 1985
25-Ng Tseung-Wong, Caroline, and Maykel Verkuyten, “Religious and National Group Identification in Adolescence: A Study among Three Religious Groups in Mauritius,” International Journal of Psychology, Vol. 48, No. 5, 2013, 846–857.
26-Pérez-Torres, Vanesa. (2024). “Social Media: A Digital Social Mirror for Identity Development during Adolescence.” Current Psychology, 43, 22170–22180. DOI: 10.1007/s12144-024-05980-z
27-Raiziene, Saule, Rasa Erentaite, Vilmante Pakalniskiene, Neringa Grigutyte, and Elisabetta Crocetti. (2022). “Identity Formation Patterns and Online Activities in Adolescence.” Identity, 22(2), 150–165. DOI: 10.1080/15283488.2021.1960839.
28-Smith, Anthony D. (1991). National Identity. London: Penguin Books.
29-Tajfel, Henri, and John C. Turner, “An Integrative Theory of Intergroup Conflict,” in William G. Austin and Stephen Worchel (eds.), The Social Psychology of
Intergroup Relations, Monterey, CA: Brooks/Cole, 1979, pp. 33–47