از دولت حداقلی تا مدرسة بازارمحور: تحلیل انتقادی نسبت نظام سیاسی و تربیت مدرسهای در نئولیبرالیسم هايكي
الموضوعات : تاریخ و ماهیت رشته فلسفهٔ تعلیموتربیت، مکاتب و رویکردهای فلسفهٔ تعلیموتربیت قدیم و جدید ،تاریخ اندیشه و عمل تربیتی (سیاستها، برنامهها، اقدامات و...) مفاهیم، گزارهها و نظریههای تربیتی آراء مربیان و فیلسوفان تربیتی روششناسی پژوهشهای تربیتی انواع تربیت مسائل تعلیموتربیت ایران و جهان برنامه درسی و آموزش در رشتههای گوناگون
علیرضا حیدری سه ده
1
,
معصومه مطور
2
,
محمد عباسی
3
,
مهدی رضایی
4
1 - استادیارگروه آموزشی معارف اسلامی .دانشگاه فرهنگیان .صندوق پستی 889-14665. تهران. ایران .(نویسنده مسئول) a.heydari@cfu.ac.ir
2 - استادیار گروه آموزشی ابتدایی،دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 14665-889. تهران. ایران. masoumehmatoor@cfu.ac.ir
3 - دانش آموخته دکتری رشته فلسفه تعلیم وتربیت،دانشگاه آزاد اسلامی. اراک. ایران.
4 - استادیارگروه آموزش ابتدایی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665 تهران، ایران: mh.rezaei@cfu.ac.irm
الکلمات المفتاحية: فریدریش آگوست فون هایک, نئولیبرالیسم, دولت حداقلی, مدرسه بازارمحور, تحلیل انتقادی, نظام سیاسی, تربیت مدرسهای,
ملخص المقالة :
نسبت میان نظام سیاسی و نظام تربیت مدرسهای از مسائل بنیادین فلسفه تعلیموتربیت است که در دهههای اخیر، همزمان با گسترش جهانیشدن و نفوذ نئولیبرالیسم، ابعاد تازهای یافته است. در این میان، اندیشههای هایک، بهدلیل ابتنا بر مبانی معرفتشناختی، انسانشناختی، فلسفه سیاسی و اقتصادی، نقش مهمی در بازتعریف نسبت دولت، بازار و آموزش ایفا کرده است. بااینحال، وی اثر مستقلی در حوزه تعلیموتربیت تألیف نکرده و دلالتهای تربیتی اندیشه او کمتر بهصورت نظاممند بررسی شده است. ازاینرو، هدف پژوهش حاضر تبیین نسبت میان نظام سیاسی و نظام تربیت مدرسهای از منظر نئولیبرالیسم با تأکید بر اندیشههای هایک و تحلیل دلالتهای تربیتی آن بود که با رویکرد تحلیل مفهومی و استنتاج فلسفی انجام شد. منابع اطلاعاتی پژوهش را آثار اصلی هایک و همچنین منابع تحلیلی و انتقادی مرتبط با نئولیبرالیسم، فلسفه تعلیموتربیت، سیاستگذاری آموزشی و اقتصاد سیاسی آموزش تشکیل میداد که به روش نمونهگیری هدفمند 6 منبع هایک، 4 منبع مفسران و 6 منبع منتقدان به عنوان نمونه انتخاب شدند. دادهها از طریق مطالعه اسنادی، فیشبرداری نظاممند و تحلیل منابع گردآوری و براساس معیارهای اعتبار علمی، ارتباط با مسئله پژوهش و ظرفیت استنتاج دلالتهای تربیتی تحلیل شدند. یافتهها نشان داد اندیشه هایک، با تأکید بر محدودیت عقلانیت انسانی، نظم خودانگیخته و دولت محدود، به تقویت سازوکارهای بازار، رقابت، آزادی انتخاب و کاهش مداخله دولت در سازماندهی آموزش میانجامد. در نتیجه، مدرسه از نهادی عمومی و دولتمحور به نهادی رقابتی و انتخابمحور گرایش مییابد.
اعرافی، علیرضا؛ کاظمی، سید عنایت الله. (1403). پولیسازی و تجاریسازی آموزش از دیدگاه فقه تربیتی. نشريه تربیت اسلامی. 19 (49)، 21-35
حسینی، سیدعقیل و سیدحسین زاده یزدی، سعید. (1402). تحلیل و نقد آموزه های مکتب اردولیبرالیسم (نئولیبرالیسم آلمانی). پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، 23 (1) 23-46
دارکش، محمد و فیروزآبادی، سید احمد . (1402). مطالعۀ انتقادی تحولات نئولیبرالیِ آموزش عمومی در ایرانِ پس از انقلاب. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 12 (1)، 1- 24
شکاری، عباس، محمدصالحی، زهرا، و ابوالقاسم، آمنه. (1395). تحلیل آراء نئولیبرالیسم ها در خصوص حمله به آموزش عالی با تاکید بر آراء ژیرو. همایش ملی انجمن فلسفه تعلیم و تربیت ایران (فلسفه تعلیم و تربیت و قلمرو علوم اجتماعی و انسانی). SID. https://sid. ir/paper/850809/fa
طباطباییحصنی، مریم السادات. (1402) نقد مبانی معرفت شناسی نئولیبرالیسم در آموزش از منظر تعلیم و تربیت اسلامی. نشريه معرفت، 32(9)، 31-36.
قاسمي، روحالله؛ يوسفيخواه، سارا. (1401). سیاستگذاری آموزش عالی و کالایی سازی دانش در دهه 80 شمسی. پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، 28 (2)، 97-127
لطیفی، علی. (1402). کالاییسازی در سیاستگذاری آموزش عمومی در ایران؛ بررسی انتقادیِ مبانی و پیامدها. فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ، 16 (61)، 37-70
محمدی، حمداله، و زیباکلام، فاطمه. (1393). نئولیبرالیسم و تجاری سازی تربیت: چالشی فرا روی تربیت اخلاقی. پژوهش نامه مبانی تعلیم و تربیت (مطالعات تربیتی و روان شناسی مشهد)، 4(2)، 95-116
نیک نشان، شقایق؛ لیاقتدار، جواد؛ بختیار نصرآبادی, حسن علی؛پاک سرشت، محمد جعفر . (1391). ایدئولوژی مبنایی برای عملکرد آموزش و پرورش: مقایسه پیامدهای ایدئولوژی لیبرال دموکراسی و نئولیبرالیسم بر تعلیم و تربیت در کشورهای غربی. پژوهش نامه مبانی تعلیم و تربیت، 2 (1)، 5-26
Apple, M. W. (2013). Educating the right way: Markets, standards, God, and inequality. Routledge.
Ball, S. J. (2012). Global Education Inc. : New policy networks and the neoliberal imaginary. Routledge.
Bierly, K. (2025). Right Makes Might: Hayek, Part II. America 250 Civics Education Coalition. https://america250civics. com/in-the-news/right-makes-might-hayek-part-ii/
Biesta, G. J. (2015). Beyond learning: Democratic education for a human future. Routledge.
Biesta, G. J. J. (2020). Educational research: An unorthodox introduction. Bloomsbury Publishing.
Burgin, A. (2012). The great persuasion: Reinventing free markets since the depression. Harvard University Press.
Caldwell, B. (2019). Hayek's challenge: An intellectual biography of FA Hayek. University of Chicago Press.
Cowen, R. (Ed. ). (2024). A Companion to the Philosophy of Education (2nd ed. ). Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell.
Curren, R. (Ed. ). (2008). A Companion to the Philosophy of Education. John Wiley & Sons.
Devine, J. (2024). Hayek and Education. In Encyclopedia of Philosophy of Education. Routledge.
Dewey, J. (1916). Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education. New York, NY: Macmillan.
Friedman, M. (1962). Capitalism and Freedom. University of Chicago Press.
Gray, J. (2013). Hayek on liberty. Routledge.
Gutmann, A. (1993). Democracy & democratic education. Studies in Philosophy and Education, 12(1), 1-9.
Harvey, D. (2007). A brief history of neoliberalism. Oxford university press.
Hayek, F. (1960). The Constitution of Liberty. Chicago: Univ.
Hayek, F. A. (1945). The Use of Knowledge in Society. American Economic Review, 35(4), 519–530.
Hayek, F. A. (1948a). Law, Legislation and Liberty: Volume 1: Rules and Order. Chicago: University of Chicago Press.
Hayek, F. A. (1948b). Law, Legislation and Liberty: Volume 3: The Political Order of a Free People. Chicago: University of Chicago Press.
Hayek, F. A. (1988). The Fatal Conceit: The Errors of Socialism. Chicago: University of Chicago Press
Kane, M. T. (2025). F. A Hayek: Education Is an Obligation, Not a Right. The Library of Economics and Liberty.
Kukathas, C. (1989). Hayek and Modern Liberalism. Oxford: Oxford University Press.
Labaree, D. F. (1997). Public goods, private goods: The American struggle over educational goals. American educational research journal, 34(1), 39-81.
Lewis, S. (2017). Governing schooling through ‘what works’: The OECD’s PISA for Schools. Journal of Education Policy, 32(3), 281-302.
Lingard, B. , Sellar, S. , & Lewis, S. (2017). National Testing, Globalisation and Education Policy: The OECD, PISA and the Reshaping of Australian Schooling. Singapore: Springer.
Mirowski, P. , & Plehwe, D. (2023). The Road from Mont Pèlerin: The Making of the Neoliberal Thought Collective. Harvard University Press.
Nussbaum, M. C. (2016). Not for profit: why democracy needs the Humanities-Updated edition.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2019). OECD Future of Education and Skills 2030: OECD Learning Compass 2030. Paris: OECD Publishing.
Peck, J. (2010). Constructions of neoliberal reason. Oxford University Press.
Rawls, J. (1971). A Theory of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Reeve, C. D. C. (1996). Philosophy, Politics. Essays on Aristotle's Rhetoric, 6, 191.
Verger, A., Lubienski, C., & Steiner-Khamsi, G. (Eds.). (2016). the Global Education Industry. New York: Routledge.